Wielki rozłam – lifespan kontra healthspan. Jak go uniknąć i starzeć się zdrowo?

Wyobraźmy sobie przyjęcie urodzinowe z okazji naszych 70-tych urodzin. Jest tort, są goście i balony. Diabeł tkwi jednak w szczegółach: czy na tym przyjęciu tańczymy do białego rana, czy może schorowani siedzimy przy stole, obserwując bawiących się gości i zastanawiając się, czy tak to będzie wyglądało aż do końca?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym różni się pojęcie lifespan od healthspan
• Ile wynosi przeciętne trwanie życia w Polsce
• Co myślimy o długowieczności i czy boimy się starości
• Co jest kluczem do zdrowego starzenia się
• Od czego należy zacząć edukację dotyczącą długowieczności

Czy wiemy, że długość życia to nie to samo co długość życia w zdrowiu i sami możemy zrobić wiele, aby to zmienić? Raport pokazuje, że mamy świadomość jak codzienne wybory kształtują nasze przyszłe zdrowie. To gdzie leży problem?

Lifespan a healthspan, czyli jak długo żyjemy w zdrowiu

Problem polega na tym, że lifespan rośnie szybciej niż healthspan. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oszacowała w 2020 roku, że globalna różnica między długością życia a długością życia w dobrym zdrowiu wynosiła około 9,6 lat. Prognozy wskazują dalszy wzrost (1, 2). Oznacza to, że choć żyjemy dłużej, coraz większą część tego czasu spędzamy w gabinetach lekarskich.

Lifespan vs healthspan w Polsce – co mówią twarde dane?

Dane Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) wskazują, że w 2021 roku przeciętne trwanie życia mężczyzn w Polsce wyniosło 71,8 roku, a kobiet 79,7 roku. Niestety, w zdrowiu przeżywamy średnio jedynie 62–65 lat (3). To oznacza dramatyczną lukę: ostatnie 13–17 lat życia to egzystencja z mniejszymi lub większymi ograniczeniami zdrowotnymi.

Polacy kochają długowieczność, ale boją się własnej starości

Kiedy czytamy w gazetach o stulatkach z Okinawy czy Sardynii, myślimy: „Cudownie! Też bym tak chciał”. Jednak, jak wynika z raportu „Spojrzenie Polaków na długowieczność. Między deklaracjami a codziennością” przygotowanego na zlecenie Gedeon Richter Polska (4), myśl o naszej własnej starości powoduje, że entuzjazm znika. Aż 65 proc. Polaków reaguje wtedy negatywnie. Skąd ten lęk?

Głównym powodem jest wizja utraty samodzielności. Ponad połowa z nas odrzuca myśl o nieśmiertelności, jeśli miałaby się ona wiązać z cierpieniem, zależnością od innych oraz utratą sprawności fizycznej i psychicznej. Szczególnie boimy się „uwiązania” do łóżka i braku kontaktu z rzeczywistością (4).

Czy odwrócenie tego trendu jest trudne?

Zdrowe starzenie to nie kwestia genetycznej loterii, ale świadomych działań, które podejmujemy każdego dnia. I aż 92 proc. Polaków o tym wie, uważa, że codzienne wybory kształtują ich przyszłe zdrowie. 78 proc. wierzy, że długość życia zależy głównie od nich samych (4). To w czym problem?

Pierwszą z trudności jest niewiedza, aż 62 proc. Polaków wprost mówi, że nie ma wystarczającej wiedzy o zapobieganiu chorobom przewlekłym, nie potrafi tego robić skutecznie. Kolejna kwestia to przejście od wiedzy do praktyki, ponad jedna trzecia ma trudności w utrzymywaniu zdrowych nawyków (4).

Tę lukę – między wiedzą a działaniem, pokazują również badania naukowe, to klasyczny „knowledge-behavior gap”. Wciąż nie rozumiemy, że sama wiedza to za mało, a kluczowym czynnikiem decydującym o zmianie jest poczucie własnej skuteczności. Zatem jakkolwiek świadomość zdrowego stylu znacznie wzrosła, rozbieżność między tym, co ludzie wiedzą o zdrowiu, a tym, co robią, pozostaje jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego (5).

Warto wtedy zadać sobie pytanie: czy chcemy dodawać lat do życia, czy życia do lat?

Nasze klucze do długowieczności

Gdy myślimy o tym, co mogłoby zapewnić nam długie, ale jednocześnie zdrowe życie, do głowy przychodzi nam optymalny poziom cholesterolu, cukru na czczo czy ciśnienia tętniczego. Ale medycyna stylu życia idzie o krok dalej i wskazuje kilka elementów, na które mamy ogromny wpływ. I dzięki naszym działaniom, sami możemy „zasypywać” lukę pomiędzy lifespan a healthspan.

Niezbędne ogniwa – relacje społeczne i pasja

Poza wymienionymi, kolejnym z aspektów, który może prowadzić do długowieczności w zdrowiu, są relacje społeczne, to najczęściej pomijany „lek”. Trwające 88 lat badanie Harvarda pokazuje, że jakość naszych więzi z ludźmi, bogate i odżywcze życie społeczne jest silniejszym prognostykiem zdrowia na starość niż status czy aspekty rozwojowe (6). A przewlekła samotność i brak bliskości wprost i realnie podnoszą biomarkery stanu zapalnego i przyspieszają starzenie biologiczne (7).

Niestety Polacy wciąż nie są tego świadomi, zaledwie 5 proc. wskazuje relacje społeczne jako element utrzymania zdrowia na lata. Żyją w relacjach i czerpią z nich sens, ale nie myślą o nich w kategoriach długowieczności (4).

Poza relacjami, predyktorem zdrowia jest ponadto realizowanie pasji i otwartość na nowe doświadczenia. Badania osób starszych z regionów o wyjątkowej długowieczności (tzw. Blue Zones) pokazują, że wysoki poziom otwartości koreluje z częstszym angażowaniem się w stymulujące aktywności wolnoczasowe, co z kolei chroni sprawność poznawczą. A rozkwitanie na starość to nie tylko brak chorób, ale życie pełne sensu i zainteresowań (8,9).

Edukacja, która może zmienić wiele

Aby Polacy przestali bać się starości, zakładając, że będzie ona dla nich jedynie okresem niedołęstwa i chorób, potrzebna jest rzetelna edukacja. W jakich obszarach najbardziej nam jej brakuje i od czego należy zacząć? Od faktu, że geny i dziedziczenie to nie wyrok, czy priorytetem powinna być raczej edukacja w kontekście profilaktyki chorób przewlekłych i wpływu codziennych nawyków na przebieg ostatniego etapu życia?

Zamiast straszyć Polaków domami opieki, warto pokazywać starość jako czas wolności, podróży i realizowania marzeń, na które wcześniej nie było czasu. Starzenie się jest nieuchronne, ale to, jak będzie wyglądało, w ogromnym stopniu zależy od nas.

Czas zamknąć rozłam między lifespan a healthspan i zacząć żyć nie tylko dłużej, ale przede wszystkim lepiej. I traktować długowieczność jak coś więcej niż liczbę lat, a raczej opowieść o jakości każdego dnia. Tak, aby ciało i umysł za 20 lat mogły nam podziękować za dzisiejszy spacer i wczorajsze spotkanie z przyjaciółmi.