Medycyna longevity – proaktywne zarządzanie biologicznym kapitałem

Gdyby nasze ciało było samochodem, pojechalibyśmy do mechanika dopiero wtedy, gdyby spod maski zacząłby unosić się dym, a silnik odmówiłby posłuszeństwa. Dokładnie tak samo działa tradycyjny system ochrony zdrowia – to w rzeczywistości system zarządzania chorobą. Reagujemy, gdy tkanki są uszkodzone, a diagnoza staje się faktem. A gdyby tak zmienić zasady gry i zamiast gasić pożary, w ogóle nie dopuszczać do ich wybuchu, zarządzając swoim biologicznym kapitałem z precyzją maklera giełdowego?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Na czym opiera się medycyna długowieczności
• Co oznacza pojęcie peakspan
• W jakim stopniu geny definiują nasze zdrowie
• Jakie są kluczowe filary długowieczności
• Czy pacjent może być współtwórcą swojej terapii

Czy Polacy mają pozytywne skojarzenia związane z pojęciem długowieczności? Raport wskazuje, że aż 71 proc. z nas reaguje na to hasło pozytywnie. Skąd biorą się zatem nasze obawy przed nią, czy to kwestia wiary w determinację genów, czy nieznajomość czynników długowieczności? I jak może to zmienić medycyna longevity?

Właśnie o tym mówi dynamicznie rozwijająca się ostatnio dziedzina – medycyna longevity. To nie są obietnice o eliksirze młodości ani science fiction. To nauka, twarde dane i proaktywne podejście, które redefiniuje to, jak będziemy się starzeć.

Długowieczność w nowym wydaniu

Słowo longevity (z ang. długowieczność) przez lata kojarzyło się głównie z sędziwymi stulatkami z tzw. Niebieskich Stref, którzy swoją formę zawdzięczali genom, czystemu powietrzu i diecie bogatej choćby w oliwę z oliwek. Dziś jednak to pojęcie zyskało zupełnie nowy, medyczny wymiar.

W nowoczesnym ujęciu długowieczność nie oznacza jedynie dodawania kolejnych lat do kalendarza (tzw. lifespan). Kluczem jest healthspan, czyli długość życia w pełnym zdrowiu, sprawności fizycznej i jasności umysłu (1).

Chodzi o to, aby nie dopuścić do luki pomiędzy jednym a drugim, aby mając 80 lat, nie tylko „być obecnym”, ale móc bez trudu zawiązać buty, pójść na trekking w góry czy bawić się z prawnukami. Niestety już teraz różnica między lifespan a healthspan wynosi 9,6 lat globalnie, zaś 13-17 lat w Polsce (1, 2).

Jednak, skoro współczesna medycyna potrafi świetnie ratować nas w stanach ostrych, może również wpłynąć na jakość naszego dojrzałego życia. I spróbować przewidzieć, co wydarzy się z naszym ciałem za 10 lub 20 lat.

Odwrócenie paradygmatu: jak działa medycyna longevity?

Tak rozumiane longevity to traktowanie swojego organizmu jako biologicznego kapitału, który należy mądrze pomnażać i chronić przed inflacją, jaką jest czas. Medycyna longevity wymaga proaktywnego podejścia, a jej celem wczesna identyfikacja potencjalnych problemów zdrowotnych i profilaktyka tych schorzeń. W szczególności krytycznych chorób przewlekłych, do których zaliczamy: choroby układu krążenia, nowotwory, przewlekłe choroby układu oddechowego i cukrzycę (3).

Cały proces opiera się na twardych dowodach naukowych, zaawansowanej diagnostyce i nowoczesnych technologiach, które towarzyszą nam na co dzień (3). Jak program długowieczności wygląda w praktyce?

Geny to nie wyrok, ale styl życia już tak

Wiele osób rezygnuje z dbania o siebie, zasłaniając się historią rodzinną, stąd często słyszymy: „Mój dziadek palił i żył 90 lat” albo „U mnie w rodzinie wszyscy mają wysoki cholesterol, to po co się starać?”. Czas obalić mit, jakoby geny całkowicie determinowały długość życia.

Nowoczesne analizy populacyjne m.in. z badań podłużnych jasno pokazują, że jesteśmy w stanie modyfikować i udoskonalać większość czynników wpływających na nasze zegary. Kontrolujemy bowiem aż 80 proc. biologicznego procesu starzenia, głównie poprzez elementy stylu życia (4). To ważne, bo pokazuje, że u podstaw prewencji leżą codzienne decyzje.

I my, wydawałoby się o tym wiemy. Jak pokazują dane z raportu „Spojrzenie Polaków na długowieczność. Między deklaracjami a codziennością” przygotowanego na zlecenie Gedeon Richter Polska, aż 92 proc. z nas uważa, że codzienne wybory kształtują przyszłe zdrowie, a 78 proc. wierzy, że długość życia zależy od nas samych (5). Problem polega więc na wdrożeniu teorii w życie.

Kluczowe filary, które budują naszą długowieczność to:

• Aktywność fizyczna: nazywana „lekiem na długowieczność”. Zarówno trening aerobowy, jak i siłowy są niezbędne, by przeciwdziałać sarkopenii (utracie masy mięśniowej), która przyspiesza starzenie (3). Zupełnie odwrotnie działają bierne formy odpoczynku, po które sięgają już najmłodsi (45 proc. internet, 41 proc. seriale i filmy); (5).
• Zdrowa dieta: wzorce takie jak dieta śródziemnomorska czy roślinna, ograniczające przetworzoną żywność są powszechnie uznawane za korzystne dla ochrony serca, znacznie zmniejszające ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej, udaru mózgu czy zawału mięśnia sercowego (3,6).
• Sen: jakościowy sen pozwala na poprawę zdrowia układu krążenia, zdrowia psychicznego, funkcji poznawczych, pamięci, odporności, zdrowia reprodukcyjnego i regulacji hormonalnej. Zdrowe nawyki takie jak np. odpowiedni czas trwania snu czy czas regeneracji w ciągu dnia pozytywnie wpływają na jego jakość. Optymalna dawka to 7-9 godzin wysokiej jakości odpoczynku (7).
• Niwelowanie stresu: sprawdzone techniki obniżania stresu mogą obejmować m.in. kontrolowane oddychanie, medytację, uważność czy praktykowanie jogi. Mają one wpływ na spowolnienie starzenia biologicznego (4).

Te nawyki to najtańsza i najskuteczniejsza polisa ubezpieczeniowa, jaką możemy sobie wykupić. Gdybyśmy mieli jednak wybrać jedną ogólnodostępną dla każdego praktykę longevity, to co zdaniem eksperta daje najlepszy „zwrot z inwestycji” i dlaczego?

Pacjent jako partner – współdecydowanie o longevity

Tradycyjna relacja lekarz-pacjent bywa paternalistyczna: doktor mówi, co robić, pacjent realizuje receptę. W medycynie longevity ten model nie ma racji bytu. Tutaj pacjent przestaje być pasywnym odbiorcą poleceń lekarza, a staje się partnerem i współtwórcą terapii. Pozwala to na wspieranie trwałej zmiany zachowań i osiąganie rezultatów zdrowotnych (8).

Nie leczy się żadnej jednostki chorobowej zdefiniowanej w klasyfikacji ICD-10, ale wspiera unikalny organizm, aby osiągnął swoje optymalne, szczytowe możliwości. Działania są szyte na miarę – plan prewencji opiera się na tym, co dla danego człowieka jest najważniejsze i biologicznie możliwe do osiągnięcia (3).

To partnerstwo nie oznacza jednak braku zasad – wymaga od pacjenta wysokiej świadomości i dyscypliny w monitorowaniu własnych parametrów. Lekarz daje mapę drogową stworzoną na podstawie danych, ale to pacjent codziennie rano musi włożyć buty do biegania, zrezygnować z cukru i zadbać o higienę snu.

Taka współpraca może również uchronić przed ryzykiem postrzegania starzenia jako jednostki chorobowej, którą trzeba „wyleczyć”. Także zatarciem granicy między autentyczną dbałością o zdrowie (funkcjonalność organów, zdrowy umysł), a presją młodego wyglądu, napędzaną przez kulturę instant i media społecznościowe.

Medycyna longevity to nie rewolucja, która wydarzy się jutro – ona dzieje się już dziś w laboratoriach i gabinetach lekarskich. Przejście od reaktywnego leczenia do proaktywnej prewencji to prawdopodobnie najważniejsza zmiana w historii nowożytnej medycyny. A dla pacjenta to fascynująca podróż w głąb własnej biologii po to, aby żyć pełnią życia w każdym wieku.